Belki de modern hayata hiç geçmemeliydik.

Belki de insanın yaptığı en büyük hata, doğanın içinde var olan bir canlı olmaktan çıkıp doğanın kurallarını değiştirebileceğine inanmasıydı.

Milyonlarca yıl boyunca yaşam, değişen koşullara uyum sağlamak üzerine kuruluydu. Çevre değişti, canlılar değişti. Hayatta kalabilenler yollarına devam etti; uyum sağlayamayanlar ise zaman içinde elendi. Doğanın kuralı basitti: Değişen koşullara uyum sağla. Sonra insan geldi ve oyunun kurallarını değiştirdi.

Doğaya uyum sağlamak yerine doğayı kendisine uydurmaya başladı. Şehirler kurdu, betonun içinde yaşamaya başladı, zamanı saatlere böldü, çalışmayı hayatın merkezine yerleştirdi, doğal ihtiyaçlarının yerine toplumsal kurallar koydu. Giderek doğadan uzaklaştı ve kendi yarattığı yapay dünyanın içine kapandı.

Belki de asıl mesele burada başladı.

Çünkü insanın bedeni ve zihni bir anda değişmedi. Fakat yaşadığı dünya inanılmaz bir hızla değişti.

Bugün milyonlarca insan, kendi yarattığı düzenin içinde yaşamaya çalışıyor. Sabah kalkıyor, işe gidiyor, para kazanıyor, yetişmeye çalışıyor, tüketiyor, rekabet ediyor, kendisini başkalarıyla kıyaslıyor ve bütün bunların sonunda hâlâ “normal” olması bekleniyor.

Peki ya insanın kendisi bu düzene uygun değilse? Belki sorun her zaman insanda değildir. Belki sorun, insanın kendisini içine soktuğu sistemdedir.

Bugün ruhsal olarak zorlanan, tükenen, yalnızlaşan, kaygı yaşayan veya hayatla baş etmekte zorlanan insanlara çoğu zaman “uyum sağlaması gereken bireyler” olarak bakıyoruz. Oysa belki de sormamız gereken soru şudur:

İnsan neden bu topluma uyum sağlamak zorunda? Belki de evrime değil, topluma uyum sağlayamıyoruz.

Çünkü doğanın bize sunduğu yaşamla bugün içinde bulunduğumuz yaşam arasında büyük bir mesafe var. Evrimsel tıpta “uyumsuzluk” olarak tartışılan fikir de tam olarak buraya dokunuyor: Geçmiş çevrelerde işe yarayan bazı biyolojik ve davranışsal özellikler, modern koşullarda aynı sonucu vermeyebilir.

Biz ise bu çatışmayı çoğu zaman bireyin problemi olarak görüyoruz.

İnsan tükeniyor; ona daha fazla dayanması söyleniyor.

İnsan yalnızlaşıyor; ona sosyalleşmesi söyleniyor.

İnsan kaygılanıyor; ona sakin olması söyleniyor.

İnsan hayatın anlamını sorguluyor; ona “herkes böyle yaşıyor” deniyor.

Ve bazen insan bütün bunlara rağmen devam edemediğinde, onu yalnızca “bozuk” olarak tanımlıyoruz.

Oysa insan davranışlarını bu kadar basit açıklamak mümkün değil. Özellikle intihar gibi son derece ağır bir konuda tek bir nedenden, tek bir genetik yapıdan veya yalnızca “uyum sağlayamamaktan” söz etmek bilimsel olarak mümkün değil. Dünya Sağlık Örgütü de intihar davranışının çok faktörlü olduğunu; ruhsal durumların yanında sosyal, kültürel, ekonomik ve yaşam olaylarına bağlı etkenlerin de rol oynadığını belirtiyor.

Ama bu gerçek, daha büyük soruyu sormamıza engel olmamalı.

Ya sorun insanın kendisi değilse?

Ya sorun, insanın kendisini yaşatmak için kurduğu sistemin artık insanın doğasıyla çatışmasıysa?

Belki de doğaya meydan okuduğumuzu düşündüğümüz yerde, aslında kendimize meydan okuduk.

Doğadan koptuk.

Sonra doğanın yerine kendi kurallarımızı koyduk.

Ve şimdi o kuralların içinde sıkışıp kaldık.

Doğanın intikam aldığını söylemek belki bilimsel bir ifade değildir. Ama metafor olarak düşündüğümüzde güçlü bir soru ortaya çıkar:

Doğadan uzaklaştıkça, aslında kendimizden de uzaklaşmış olabilir miyiz?

Belki de bugün gördüğümüz ruhsal çöküşlerin, yalnızlığın, kronik stresin ve tükenmişliğin bir kısmını yalnızca bireysel başarısızlıklar olarak değerlendirmek yerine, içinde yaşadığımız düzenin sonuçları olarak da düşünmeliyiz. Nitekim Dünya Sağlık Örgütü de ruh sağlığının yalnızca bireysel ya da biyolojik faktörlerle açıklanamayacağını; yoksulluk, sosyal izolasyon, şiddet, ayrımcılık ve kronik stres gibi toplumsal koşulların da önemli olduğunu vurguluyor.

Belki de “bozuk insan” dediğimiz şey, bazen bozuk bir düzenin içinde yaşamaya çalışan insandır.

Belki de “uyumsuz” dediğimiz kişi, herkesin sorgulamadan kabul ettiği düzene uyum sağlayamadığı için yalnızca farklı bir yerde duruyordur.

Ve belki de asıl tehlike, uyum sağlayamayanların varlığı değil; herkesin aynı yanlış düzene kusursuz biçimde uyum sağlamasını beklemektir.

Fakat burada bir başka acı gerçek var.

Geri dönüşün mümkün olup olmadığını bilmiyoruz.

Modern dünya artık yalnızca bir yaşam biçimi değil. Ekonomisiyle, şehirleriyle, teknolojisiyle, kurumlarıyla ve milyarlarca insanın birbirine bağımlı yaşamıyla devasa bir sistem.

Dolayısıyla “doğaya dönelim” demek, bugünkü dünyanın basitçe geriye çevrilebileceği anlamına gelmiyor.

Belki artık her şey için gerçekten çok geç.

Belki de insanlığın önündeki mesele, geçmişe dönmek değil; kendi yarattığı dünyayı insanın yeniden yaşayabileceği bir hale getirmek.

Çünkü belki de evrim bizi terk etmedi.

Biz, kendi yarattığımız dünyanın içinde ondan uzaklaştık.

Ve şimdi ilk kez şu soruyla karşı karşıyayız:

İnsan, kendisini değiştirmeden dünyayı bu kadar değiştirebilir mi?

Belki bütün hikâyenin en acı tarafı da burada.

Doğaya hükmettiğimizi sandık.

Oysa belki de sadece kendimize ait bir kafes inşa ettik.

Ve şimdi, o kafesin anahtarını yine kendimiz bulmak zorundayız.