Eskinin Bilimi: Arkeoloji ve Sanatın Doğuşu

Arkeoloji sözcüğü Yunanca “Arkhe” (eski) ve “Logos” (asıl kelime anlamı gerçeğin sözüdür, günümüzde bilim anlamında kullanılmaktadır) kelimelerinin birleşiminden oluşmaktadır. Kabaca “Eskinin Bilimi” anlamına gelir. Arkeoloji, geçmişin insan gözüyle araştırılmasıdır. Özellikle yazının olmadığı dönemlerin araştırılması ve belgelenmesinde Arkeoloji biliminin önemi büyüktür. Arkeologlar için eski insanların yaşadıkları doğal ortamlar da dahil, yaşamın her boyutu bir araştırma alanıdır.

Arkeologlar somut kalıntılardan hareketle geçmişe dair elde edilebilecek her çeşit bilgiyle ilgilenirler. Kültür dediğimiz insan elinden çıkan her şey ve bugün sanat olarak adlandırdığımız olgu arkeoloji biliminin araştırmalarıyla ortaya çıkmıştır ve birebir arkeoloji ile iç içedir.

Sanat nedir nasıl ortaya çıkmıştır sorusunun cevabını bize yine arkeoloji verir. Sanat insanın duygu ve düşüncelerini ifade etme ihtiyacı ile ortaya çıkmıştır. İnsanın duygu ve düşüncelerini hayal gücünü kullanarak ifade etmesine ise sanat diyoruz. Sanatın ilk ortaya çıktığı yer mağaralardaki duvar resimleridir. Bu resimlerin bilinen en eski örneği Fransa’nın doğusunda bulunan Lascaux mağarasında görmekteyiz.

Lascaux yaklaşık olarak M.Ö. 17.000’e Üst Paleolitik Çağ’a tarihlenir. Çoğunluğunu bizon, yaban öküzü, geyik gibi av hayvanlarının oluşturduğu 600 civarında çizim vardır. Bölgenin arkeolojik kayıtları, tasvir edilen hayvanların, bu Paleolitik insanlar tarafından bilinen faunayı yansıttığını göstermektedir.

Bu mağara resimleri resim sanatının çıkış noktasını oluşturmaktadır. Peki bu sanat nasıl ortaya çıktı? Bu duvar resimlerinin av bereketini artırma amaçlı bir ritüelin parçası olduğu düşünülmektedir. Hatta bu sırada şamanik ayinler de yapılmış olması kuvvetle muhtemeldir. Çünkü bu mağara resimleri, mağaraların en dip en karanlık köşelerine çizilmiştir.

Lascaux ll mağarası: Asıl mağara, 1963 yılında, birçok ziyaretçinin, diğerlerinin yanı sıra, mağara duvarlarında alglerin büyümesine neden olduğu ve tablolara onarılamaz hasar verdiği anlaşıldıktan sonra halka kapatıldı.

İnsanlık tarihindeki en önemli buluşlardan biri olan yazı ise 5000 yıl kadar önce Mezopotamya’da Sümerler tarafından bulunmuştur. Yazı ilk olarak resmi işlerin kayıtlara geçirilmesi ihtiyacı ile kullanılmaya başlandı. İlk simgeler anlamlı resimlerden oluşuyordu. Ancak kısa süre sonra bunlara resimsel olmayan bugün çiviyazısı dediğimiz çivi biçimli çizgilerden oluşan birçok yeni simge eklendi.

Taş üzerine kazınmış ilk yazıtlardan biri. (yaklaşık olarak M.Ö. 3300-3200)

Sümerler’den kalma bir çiviyazısı örneği. Harfler kömür bazlı bir mürekkep kullanılarak ince ahşap parçalar üzerine yazılıyordu. (M.Ö 3200)

Yazının gelişmesi ve yaygınlaşmasıyla birlikte insanlar yazıyı günlük hayatta da kullanmaya, duygu ve düşüncelerini yazıyla ifade etmeye başladılar ve böylelikle şiir sanatı ortaya çıkmış oldu. Tarihte bulunan ilk şiir yine Mezopotamya’da bir Sümer kenti olan Nippur’da bulundu.

Tarihte bilinen ilk şiir Akad kralı Şu Sin için onunla evlenmek üzere seçilmiş bir genç kız tarafından yazılan bir aşk mektubunda geçmektedir. Bu da demek oluyor ki tarihte bilinen ilk şair bir kadındır. Bu şiir yaklaşık olarak M.Ö. 2300 yılına tarihlenir. Çiviyazısı kullanılarak taş bir levhanın üzerine kazınmıştır. Bu şiiri Türkiye’nin ilk Sümeroloğu merhum Muazzez İlmiye Çığ hanımefendi Türkçe’ye çevirmiştir. Bugün bu tablet İstanbul Arkeoloji Müzesi’nde sergilenmektedir.

Görüyoruz ki arkeoloji bilimi sanat dediğimiz olguyu en iyi açıklayan bilimdir. Sanat sadece ilgi çekici bir konu değil, geçmişe açılan bir penceredir. Geçmiş dönemlerde yaşamış toplulukların nasıl yaşamış nasıl çalışmış olduklarını, inançlarını, günlük hayatlarında neler yaptıklarını, kültürlerini, hayata bakışlarını onların sanata dönüştürdükleri eserler sayesinde biliyoruz. Bu eserleri ise arkeoloji sayesinde kazıp çıkarıyoruz.

Ama sanat çoğu kez simgeseldir ve yaratıcıları için daha derin anlamlar taşır. Biz bazı sanat eserlerinin (örneğin Nazca çizgileri gibi) ne anlattığını açıklamaları olmadan bilemeyiz. Anahtar niteliğinde yazılı bir bilgi olmadan bu sanatın anlamını çözmek güçtür. Bu noktada arkeoloji bilimi devreye girer. Her yeni buluntu bize yeni bilgiler verir ve birçok bilinmeyeni anlamamızı sağlar.

Yazar: Elif Demir

[Fotograf: AA]